گنوسیسم شیعی

ادبیات گنوسی / استوارت هالروید ، برگردان ابوالقاسم اسماعیل پور ، تهران : اسطوره ، 1387 ، صص 128 – 130 .

پولُسیان ( پیروان پولس رسول ) اعضاء فرقه ای بودند که در پایان سدۀ هفت میلادی به دست کنستانتین مانانالیستی 1 به وجود آمدند و محتملاً از سنّتِ مرقیونی تأثیر گرفتند .

پیروان پولس که از ستم مسیحیان و مسلمانان هر دو به تنگ آمده بودند ، در سدۀ 8 م. تقریباً نابود شدند ، اما در زمان مصلح اجتماعی سرگیوس تیخیکوس 2 ( متوفای 835 م. ) ، دوباره اهمیت یافتند . صد هزار تن از آنان در دورۀ امپراطوری تئودورا 3 جان باختند . افسر کاربیاس 4 که یک پولسی بود ، از مرز گذشت تا به غرب ارمنستان رسید و در آنجا با پنج هزار پیرو ، شهرهای تفریکه 5 ( دیوریگیِ امروز ) 6 و الاماره را بساخت . در حدود سال 869 م. پیروان پولس می خواستند یک گروه مبلغ به تراکیه اعزام کنند . پس از یک سده ، به دستور امپراطور جان تسی میسِس 7 بسیاری از آنان به فیلیپو پولیس ، واقع در تراکیه ، گسیل می شوند و تا 1116 م. در آنجا می زیستند .

در اسپانیا آراء پریسیلیان آویلایی 8 ، که در 385 م. به عنوان جادوگر و " مانوی " بدین دیار تبعید شده بودند ، به روشنی شناخته شده نیست . پیروان او که در سده های پنجم و ششم مرقیونی بودند . کیش پریسیلیانی و پولسیِ متأخر دارای برخی ویژگی های همسان بود :

آنها از نظر جهان شناخت و انسان شناسیْ دوگانه پرست ، ریاضت کش ، تناقض نگر و پیرو کیشی بودند که رنج مسیح را حقیقی نمی پنداشت . 9

همۀ این ها در نیتجۀ آن بود که مرقیون به دو خدای متفاوت باور داشت که از میان آن دو ، خدای شر ( خدای عهد عتیق ) نیز آفرینندۀ جهانِ مرئی به شمار می رفت .

آراء گنوسی ، مانوی و دیدگاه نجات بخشیِ یهودی ظاهراً نخستین چهره های گنوسیِ شیعه را تحت تأثیر قرار داد . همان گونه که شمعونِ مغ بدعت گذارِ کهن گنوسی مسیحی بود ، نخستین بذعت گذار " خاطی " اسلامی شخصی بود به نام عبدالله بن سباء که در کوفه می زیست . پس از وفات حضرت علی (ع) ، ابن سباء به انتظارات نجات بخشی بیشتر دامن زد ، چنان که این امر در میان یهودیان قوم فلاشه 10 نیز رواج داشته است .

فرقه های گوناگون غُلاة ( افراطیون ) معتقد بودند که یکی از فرزندان علی (ع) الوهیت یافته و مدت ها پس از وفات او ، مانند مسیح ، انتظار برگشت او را داشتند . امروز واپسین بازماندگان آنان نُصیریۀ سوری یا علویان اند .

رسالۀ « اُم الکتاب » ( پایان سدۀ 2 هـ ) از آنِ غُلاة کوفی است و مکاشفه ای حاوی بُن مایه های روشنِ گنوسی است . از مکاشفات دیگر که در میان نُصیریه رایج بود ، « کتاب الاضّله » است که شالوده اش اساطیر گنوسی است .
عرفان اسماعیلی و شاخۀ مهم آن ، زنادقه ، در سدۀ سوم ( هـ ) توسط عبدلله خوزی پایه ریزی شد . او احتمالاً فرزند میمون ، از شاگردان ابن دیصان بود . عبدلله با دستیارش ، اهوازی ، به سوریه رخت بربست .

آنجا در روستای سلامیه ، شاخۀ نورُستۀ فرقه ای نضج می گرفت . حسین ، چهارمین بازماندۀ عبدالله ، به آفریقای شمالی رفت و پایه گذار سلسلۀ فاطمیه شد .

اهوازی در کوفۀ عراق شاخۀ دوم فرقۀ معروف به قرامطه را پی ریخت که نامش مأخوذ از اشعث قرمط ، از شاگردان اهوازی است .

قرامطۀ عراق هیئت به یمن ، سرزمین های مجاور آن و ایران فرستادند .

فرقۀ ملاحدۀ سدۀ شش ( هـ ) شاخه ای از قرامطه بودند . امروز فرقه های گوناگون اسماعیلی در سوریه ، لبنان ، یمن و شمال غربی هند می زیند .

مهم ترین این فرقه ها ، فرقۀ دروزیه یا درزیان 11 است که در آغاز سدۀ پنجم ( هـ ) به وجود آمد و پیروان آن اکنون در سوریه ، لبنان و فلسطین به سر می برند .

کهن ترین نوشتۀ اسماعیلی ، « کتاب الکشف » است . ظاهراً کهن ترین بخش های ان در سلامیه تصنیف شده است . تکوین جهان در کتاب الکشف بر اسطورۀ گنوسی دربارۀ غرور و جهلِ " جهان آفرین " استوار است ، موضوعی که در رسالۀ دروزیِ « کشف الحقایق » نیز آمده است .

بزرگترین دانشمند اسماعیلی ، کرمانی عراقی که اندیشمندی نوافلاطونی است و در سدۀ پنجم ( هـ ) می زیست .

اکنون باید دید اساطیر گنوسی چگونه به غُلاة و اسماعیلیه رسیده است ؟ احتمال می رود که از طریقِ موالیِ کوفه منتقل شده باشد . موالی بیگانگانی بودند که پس از فتح پایتخت ایران ، تیسفون ، به اسلام روی آوردند و به دوران بنی امیه ( 16-17 ه.ق ) به کوفه کوچیدند . آراء یهودی ، مسیحی ، زرتشتی و گنوسی و مانوی نیز در میان موالی رواج داشت .

یادداشت ها :

1 – Constantine of Mananalist

2 – Sergius Tychikos

3 – Theodora

4 – Karbeas

5 – Tephrike

6 – Divirigi

7 – John Tsimisces

8 – Priscillian of Avila : متوفای 385 میلادی . اصلاح گر دینی اسپانیایی ، فرقه ای مذهبی به نام پریسیلیانیسم را بنیان گذارد و اسقف آویلا شد . سرانجام متهم به بدعت و محکوم به مرگ گردید . ( ابوالقاسم اسماعیل پور ) .

9 – Doecetism : آموزه ای که در آغاز مسیحیت به دست خود دُسه تائه Dosetae ( وهم گرایان ) بنیان نهاد شده و پیروان آن معتقد بودند که عیسی مسیح با تنی مینویی بر مردم ظاهر شد و تنِ مادی نداشت و رنج او بر صلیب واقعی نبوده است . ( ابوالقاسم اسماعیل پور ) .

10 – Falasha : از اقوام یهودیِ اتیوپی .

11 – druze : طایفه ای دارای آداب و عقاید خاص که در لبنان و سوریه سکونت دارند و خود را موحّدون می خوانند . تعداد نفوس آن ها در حال حاضر بالغ بر 200/000 نفر است . نام آن ها مأخوذ از اسم درزی است که نخست از مؤسسان این مذهب بوده است . برخی آن ها را از اعقاب مهاجران قدیم ایرانی می دانند و برخی مدعی شده اند که از اعقاب نصاری لاتین اند که در نخستین جنگ های صلیبی به این نواحی آمده اند . ( ابوالقاسم اسماعیل پور ) .

مؤثق ترین پژوهش ها دربارۀ گنوس شیعی را می توان در آثار زیر یافت :