مادیان هزار دادِستان - فصل مربوط به نهر و قنات

ابن قتیبه دینوری در همین زمینه در کتاب عیون الاخبار می نویسد :

« ایرانیان گفته اند : آنان که از روان ساختن آب ها و کندن جوی ها و استخرها و و بستن راه سیلاب بر زمین های گود و کاهش و افزایش آب ها در روزهای سال و گردش ماه . حساب سطح سه گوش و چهارگوش و ساختن پل ها و جسرها و برنهادن دولاب ها و چرخاب ها و بر رودها و بر چاه ها و دشواری های حساب ، آگاهی ندارد ، در دبیری ناتوان است » . عیون الاخبار ، ج 1 ص 44 .

قوانین مربوط به ساخت قنات در کتاب حقوقی مادیان هزار دادِستان در فصل 22 در 7 بند قید شده است که نشانگر رعایت اصول مربوط به ساختن قنات و مشارکت آن در رویه های قضائی عهد ساسانی می باشد .

2 – دو مرد ( با هم ) قناتی را می کَنند 3 ، ( در چنین وضعیتی ) تا ( مراحلِ حفاری ) کامل شود ، مادام که یک نفر ( از آنها قنات را ) حفر می کند ؛ آن دیگری چاره ای ندارد مگر اینکه یا حفاری کند و یا سهم خود را ( از سودِ حاصله ) مازاد را به دیگری واگذارد .

3 – دو مرد با هم قناتی را می کَنند و بر آن نظارت می کنند و یکی ( از آنها ) منازعه می کند « آب را بیفزاییم » 4 ، ( در این وضعیت ) برخی ( از صاحبنظران ) گفتده اند که آن نفرِ دیگر چاره ای ندارد مگر اینکه با افزودن ( آب اعم از جهت برداشت و یا ذخیره ) موافقت کند و یا سهم خود از ( سودِ حاصلۀ ) مازاد را به دیگری واگذارَد .

4 – در جایی نوشته شده است که : قناتی را که دو مرد با هم بر آن نظارت داشته اند و ( آنگاه ) یکی ( از آنها جهت انجام امور ) حاضر نشود و آن دیگری بدون آگاهی ( و رضایت ) آن که حاضر نشده آب را ( اعم از جهت برداشت یا ذخیره ) بیفزاید حق دارد که پیوسته ( آب را ) بیفزاید و تا بازپرداخت هزینه(های مربوطه از سوی ) شخصی که حاضر نشده است در گرو نگهداشتن ( سهم و از سود حاصله ) محق است .

5 – ( در خصوص ) هزینه های مربوط به خانه و قنات و ( هر نوع ) دارایی ( دیگر ) که شخصی به اتفاق اشخاص دیگر ( مشترکاً ) بر آن مالکیت دارد ( بویژه ) آن ( هزینه هایی ) که به یکبار برای آبادانی آن خانه و قنات و ( هر نوع ) داراییِ ( دیگر ) و ( نیز ) مرتب کردن آن خانه و قنات و کار روی آن دارایی ضرورت دارد ، چنانچه ( شخصی ) با شرکاء خود منازعه کرده و در موردِ ( لزومِ ) هزینه های روزانه شکایت نزد دادوَران ببرد ، حتی اگر شریکی به مخالفت بایستد آنگاه ( آن شخص ) حق دارد بدون مجوز شرکاءِ ( دیگر هزینۀ لازم را انجام دهد و ) شایسته است هزینه ای را که می کند از شرکاءِ دیگر بخواهد . چنانچه ( در این خصوص ) حکم حقوقی صادر شده باشد ، آنهم به همانگونه است .

6 – و در خصوص این که آن قنات و خانه به سبب ضرورتِ بازسازیِ همان قنات و خانه تخریب شده باشد ( و این تخریب هزینه بردارد ) چنانچه شرکاء به مخالفت بایستند ( در حالی که یکی از آنها ) بدون اعتراضی به شرکاءِ ( دیگر در خصوص تخریب ) هزینه کند ( هزینه های انجام شده ) به او نمی رسد ولی اگر ( شرکاء ) به شریکِ ( خود ) اعتراض نکنند ، ( آنگاه او ) حق دارد ( در امور مربوطه هزینه ) کند و اگر ( او هزینه ) کند ( می تواند ) برابر ( با هزینه های مربوطه ) از داراییِ شریکانِ دیگر ( سهم ) بخواهد و تا ( شریکان ) برابرِ ( سهمِ خود را ) بدهند ( او ) حق دارد بخشی از داراییِ شریکانِ دیگر در برابر هزینه(های انجام شده ) در رهن داشته باشد ( البته ) مشروط بر اینکه هزینه کمتر از قیمت و دارایی بیشتر از قیمت باشد 5 ؛ و هنگامِ منازعه در حضور دادوَران او باید مقدار دقیق هزینه ها را مطالبه کند و شایسته است ( مقدار هزینه های انجام شده را ) با دقت هرچه تمام تر محاسبه کرد و ( در خصوصِ برآوردِ هزینه ها ) با دقت هرچه تمام تر دادوَر ( وارد ماهیت می شود ) .

7 – این رای همراه با آنکه گفته شده است که چنانچه شریکی ( بدهی ) ... را تادیه کرده باشد در حالی که شریکانِ ( دیگر ) به مخالفت بایستند ، ( یا مبلغی را ) بدونِ توجه به اعتراضِ شریکانِ ( دیگر برای امری ) بپردازد ، ( آنگاه ) حق دارد آن ( مبلغی ) را که برای پرداختنِ ( سهمِ ) شرکاءِ دیگر می پردازد ، مطالبه کند .

یادداشت ها :

1 – پریخانیان واژۀ ǰōy = ywd به معنی « نهر ، جوی » را dō = dw قرائت کرده و در نتیجه عنوان این فصل را به صورت « فصل مربوطه به شرکت دو ( شخص ) و ( فصل ) مربوطه به نهرها و قطعه زمین ( چیز ) مربوط به دو نفر » ترجمه کرده است که بی تردید نمی تواند درست باشد . زیرا تمام بحث این فصل مربوط است به شرکت دو یا چند نفر در مالکیت روی « نهر ، قنات و دارایی دیگر » . مضافاً بر اینکه تعداد عدد دو در عنوان این فصل و نیز ناهمخوانی عنوان در متن پهلوی و نیز ترجمۀ انگلیسی ، منطقی به نظر نمی رسد .

ماتسوخ این واژه به درستی yōy به معنی « نهر » قرائت کرده و بلسارا نیز با همین قرائت واژه را به « جریان آب زیرزمین » معنی کرده است .

نگاه کنید :